Κοινοποίηση άρθρου
Για μια κακή αγορά συνήθως ψάχνουμε τι πήγε στραβά. Συγκρίνουμε τιμές, διαβάζουμε χαρακτηριστικά και την επόμενη φορά αλλάζουμε επιλογή. Στην πολιτική, η ίδια απογοήτευση μπορεί να επαναλαμβάνεται για δεκαετίες χωρίς να κλονίζει την πίστη στο κόμμα. Οι ευθύνες μεταφέρονται στους προηγούμενους, στις συγκυρίες ή στους αντιπάλους και ο ψηφοφόρος αναλαμβάνει πάλι να υπερασπιστεί εκείνον που θα έπρεπε να ελέγχει.
Από αυτή τη σχέση εξάρτησης ξεκινά ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης του Φώτη Γιοβανόπουλου με τον Terry Hatziieremias στο Eleftheros 155. Η εξωτερική πολιτική, η λειτουργία της δικαιοσύνης, οι δημοσκοπήσεις και η φορολογία συναντιούνται στο ερώτημα πόσο έλεγχο ασκεί πραγματικά ο πολίτης στην εξουσία.
Η συμφωνία στην ανάγκη λογοδοσίας δεν συνεπάγεται συμφωνία σε κάθε προτεινόμενη λύση. Η αποχή από τις εκλογές, η ηλεκτρονική ψηφοφορία και η άρνηση πληρωμής φόρων προκαλούν ουσιαστικές αντιρρήσεις μέσα στην ίδια τη συζήτηση. Ειδικά στο τελευταίο ζήτημα, έχει σημασία και η διευκρίνιση που έρχεται προς το τέλος: μια προσωπική επιλογή σύγκρουσης με το κράτος μπορεί να σημαίνει χρόνια δικαστηρίων και σημαντικά έξοδα.
Εξωτερική πολιτική και αμυντική ετοιμότητα
Η συζήτηση ανοίγει με την ανησυχία για τις διεθνείς συγκρούσεις και τη θέση της Ελλάδας. Ο Φώτης Γιοβανόπουλος αντιμετωπίζει με μεγάλη δυσπιστία την αποτελεσματικότητα των συμμαχικών διαβεβαιώσεων και θεωρεί ότι η χώρα οφείλει να δίνει μεγαλύτερο βάρος στις δικές της δυνατότητες άμυνας.
Το πρακτικό ερώτημα αφορά το τι παραμένει διαθέσιμο όταν εμφανιστεί μια πραγματική ανάγκη. Ένας εξοπλισμός έχει αξία εφόσον μπορεί να χρησιμοποιηθεί, να συντηρηθεί και να υποστηριχθεί με ανταλλακτικά, πυρομαχικά και εκπαιδευμένο προσωπικό. Οι ανακοινώσεις για προμήθειες ή παραχωρήσεις υλικού δεν αρκούν για να περιγράψουν αυτή την ετοιμότητα.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η έμφαση στην αμυντική παραγωγή. Η δυνατότητα επισκευής και αναπλήρωσης υλικού αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια σύγκρουση με διάρκεια. Η αναφορά στα drones φέρνει τη συζήτηση και στο πώς αλλάζουν οι απαιτήσεις του πεδίου: μαζί με τα μεγάλα εξοπλιστικά προγράμματα χρειάζεται να εξετάζονται οι υποδομές και οι τεχνολογίες που μπορούν να υποστηριχθούν σταθερά.
Η κριτική συνδέεται επίσης με την Τουρκία και τη Λιβύη. Εδώ χρειάζεται να διακρίνεται η εκτίμηση για την αποτελεσματικότητα της ελληνικής διπλωματίας από το νομικό καθεστώς των διεκδικήσεων. Η επίσημη ελληνική θέση παραμένει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι άκυρο και αντίθετο στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Αυτή τη θέση επανέλαβε το Υπουργείο Εξωτερικών στις 20 Οκτωβρίου 2026.
Η αξιολόγηση μιας κυβερνητικής στρατηγικής χρειάζεται συνεπώς να φτάνει στην προετοιμασία και στο αποτέλεσμα των ενεργειών της. Ποιες ανάγκες καλύπτονται; Ποια εξάρτηση δημιουργείται από εξωτερικούς προμηθευτές; Πόσο γρήγορα μπορεί να αναπληρωθεί το υλικό; Αυτά είναι συγκεκριμένα πεδία ελέγχου, πέρα από τη γενική διαβεβαίωση ότι η χώρα είναι ασφαλής χάρη στις συμμαχίες της.
Γιατί ο ψηφοφόρος συνεχίζει να υπερασπίζεται το κόμμα
Οι πιθανές πολιτικές επιστροφές και οι νέοι σχηματισμοί θέτουν ένα γνώριμο ερώτημα: αλλάζει η πολιτική πρόταση ή απλώς μετακινούνται τα ίδια πρόσωπα; Στη συζήτηση εξετάζονται πολιτικοί όπως ο Αντώνης Σαμαράς και ο Πάνος Καμμένος, με τον Φώτη Γιοβανόπουλο να αμφισβητεί κατά πόσο τέτοιες κινήσεις μπορούν να αποτελέσουν ουσιαστική διέξοδο.
Η δική του ερμηνεία είναι ότι ορισμένες πολιτικές πρωτοβουλίες συγκρατούν τη δυσαρέσκεια μέσα σε γνώριμα κομματικά όρια. Πρόκειται για πολιτική εκτίμηση. Το κριτήριο που μπορεί να αξιοποιήσει ο αναγνώστης είναι πιο συγκεκριμένο: ποιες αποφάσεις υποστήριξε ένα πρόσωπο όταν είχε εξουσία, ποιες συνέπειες είχαν αυτές και τι προτείνει σήμερα να κάνει διαφορετικά;
Μια καινούργια ανακοίνωση δεν διαγράφει την προηγούμενη διαδρομή. Αν όμως ο ψηφοφόρος έχει ήδη αποφασίσει ότι ο «δικός του» έχει πάντοτε δίκιο, η διαδρομή αυτή παύει να εξετάζεται. Κάθε αντίφαση βρίσκει μια εξήγηση και κάθε αποτυχία αποδίδεται κάπου αλλού.
Το παράδειγμα με την αγορά αυτοκινήτου ή πλυντηρίου κάνει αυτή τη συμπεριφορά πιο εύκολα αναγνωρίσιμη. Ο αγοραστής έχει λόγο να συγκρίνει απόδοση, κόστος και αξιοπιστία. Η προηγούμενη προτίμησή του σε μια μάρκα δεν τον υποχρεώνει να αγοράζει για πάντα το ίδιο προϊόν. Στις πολιτικές επιλογές, παρότι επηρεάζουν πολύ περισσότερα πράγματα, η οικογενειακή παράδοση και η αίσθηση ότι ανήκουμε σε μια παράταξη συχνά υπερισχύουν της αξιολόγησης.
Ο κομματικός οπαδισμός δυσκολεύει και τη συνεργασία. Αν η παραδοχή ενός σωστού επιχειρήματος από άλλη πλευρά αντιμετωπίζεται σαν προδοσία, οι κοινές διεκδικήσεις περιορίζονται πριν καν συζητηθούν. Η απαίτηση για καλύτερο νοσοκομείο, λειτουργική δικαιοσύνη ή καθαρούς λογαριασμούς στα δημόσια έργα δεν χρειάζεται κομματική άδεια.
Αυτός ο έλεγχος αφορά και όσους εμφανίζονται ως αντίπαλοι του σημερινού συστήματος. Η καταγγελία των παλαιών κομμάτων δεν αποδεικνύει από μόνη της εσωτερική δημοκρατία, επάρκεια ή προθυμία συνεργασίας. Αυτά πρέπει να φαίνονται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί κάθε νέα προσπάθεια.
Δικαιοσύνη, προσωπικές υποθέσεις και υποχρέωση αιτιολόγησης
Η κριτική στη δικαιοσύνη αποκτά προσωπικό χαρακτήρα όταν ο Φώτης Γιοβανόπουλος περιγράφει δική του δικαστική περιπέτεια. Σύμφωνα με την αφήγησή του, καταδικάστηκε πρωτοδίκως σε υπόθεση που συνδεόταν με περιστατικό σε αστυνομική υπηρεσία κατά την περίοδο των υγειονομικών περιορισμών και στη συνέχεια αθωώθηκε στο εφετείο. Οι σχετικές αποφάσεις δεν συνοδεύουν το υλικό, επομένως η περιγραφή παραμένει προσωπική μαρτυρία.
Η έκβαση που περιγράφει αναδεικνύει τη σημασία της δυνατότητας επανεξέτασης μιας υπόθεσης. Για τον άνθρωπο που βρίσκεται μπροστά σε μια καταδίκη, αυτή η δυνατότητα έχει άμεσες συνέπειες στη ζωή του. Ταυτόχρονα, μια μεταγενέστερη δικαίωση δεν εξαφανίζει τον χρόνο, την ταλαιπωρία και τα έξοδα που περιγράφει ότι μεσολάβησαν.
Από αυτή την εμπειρία προκύπτει η επιμονή του στην αιτιολόγηση των αποφάσεων. Ο πολίτης χρειάζεται να μπορεί να καταλάβει ποια στοιχεία αξιολογήθηκαν και με ποιο σκεπτικό κρίθηκε μια υπόθεση. Η δυνατότητα ελέγχου αποκτά περιεχόμενο όταν υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι που μπορούν να εξεταστούν, να αμφισβητηθούν ή να διορθωθούν.
Η απαίτηση αυτή έχει συνταγματικό έρεισμα: το άρθρο 93 παράγραφος 3 του Συντάγματος απαιτεί ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία των δικαστικών αποφάσεων. Χρειάζεται όμως διάκριση ανάμεσα σε μια δικαστική απόφαση και στις πράξεις με τις οποίες χειρίζεται μια αναφορά ο εισαγγελέας. Το άρθρο 43 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας προβλέπει αρχειοθέτηση υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η αρχειοθέτηση, συνεπώς, δεν είναι από μόνη της απόδειξη παρανομίας.
Για να αξιολογηθεί μια συγκεκριμένη υπόθεση χρειάζονται τα έγγραφα, το εφαρμοστέο πλαίσιο και η διαδικασία που ακολουθήθηκε. Η γενική αγανάκτηση δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτόν τον έλεγχο, όπως και η επίκληση του κύρους ενός θεσμού δεν αρκεί για να αποκρούσει κάθε κριτική.
Το ίδιο μέτρο πρέπει να ισχύει και απέναντι σε πολιτικούς αντιπάλους. Μια καταγγελία χρειάζεται στοιχεία ανεξάρτητα από το αν αφορά κάποιον συμπαθή ή αντιπαθή. Η ανάγκη ανεξάρτητης έρευνας και συγκεκριμένων απαντήσεων αναπτύσσεται επίσης στο άρθρο για την Κοβέσι, τον ΟΠΕΚΕΠΕ και τη δικαιοσύνη πέρα από τις τελετές.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε πριν πιστέψουμε μια δημοσκόπηση
Ένα ποσοστό αποκτά εύκολα τη δύναμη πολιτικού επιχειρήματος. Μπορεί να παρουσιαστεί ως επιβεβαίωση ότι μια κυβέρνηση αντέχει, ότι ένα κόμμα δεν έχει προοπτική ή ότι μια συγκεκριμένη επιλογή είναι η μόνη ρεαλιστική. Προτού εξαχθούν τέτοια συμπεράσματα, χρειάζεται να είναι σαφές τι μετρήθηκε.
Η πρόθεση ψήφου και η εκτίμηση εκλογικού αποτελέσματος δεν είναι ταυτόσημα μεγέθη. Η δεύτερη μπορεί να περιλαμβάνει επεξεργασία των απαντήσεων, παραδοχές και μοντέλα της εταιρείας. Όταν συγκρίνονται αριθμοί με διαφορετική βάση χωρίς εξήγηση, ο αναγνώστης μπορεί να νομίσει ότι βλέπει μετακίνηση ψηφοφόρων ενώ βλέπει διαφορετικό τρόπο παρουσίασης.
Το παράδειγμα της συζήτησης είναι σκόπιμα απλό: αν οι ερωτήσεις απευθυνθούν σε έναν χώρο όπου κυριαρχούν μέλη συγκεκριμένης κομματικής οργάνωσης, οι απαντήσεις θα αποτυπώσουν εκείνον τον χώρο. Δεν θα περιγράψουν αυτομάτως το σύνολο της κοινωνίας. Το ίδιο πρόβλημα μπορεί να προκύψει λιγότερο εμφανώς όταν κάποιοι πληθυσμοί είναι ευκολότερο να εντοπιστούν ή πιθανότερο να απαντήσουν από άλλους.
Γι’ αυτό έχουν σημασία η επιλογή του δείγματος, ο χρόνος συλλογής των απαντήσεων, η ακριβής διατύπωση των ερωτήσεων και η στάθμιση. Ο οδηγός ESOMAR και WAPOR για τις δημοσκοπήσεις δίνει έμφαση στη δημοσιοποίηση τέτοιων πληροφοριών, ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί η ποιότητα μιας έρευνας.
Ο Φώτης Γιοβανόπουλος εκφράζει πολύ ευρύτερη δυσπιστία απέναντι στις δημοσκοπήσεις. Η συνολική απόρριψή τους, ωστόσο, απαιτεί περισσότερη τεκμηρίωση από ένα υποθετικό παράδειγμα μεροληπτικού δείγματος. Το χρήσιμο αποτέλεσμα αυτής της συζήτησης είναι να αυξηθούν οι απαιτήσεις διαφάνειας και να εξετάζεται κάθε μέτρηση με τα χαρακτηριστικά της.
Υπάρχει και ένα δεύτερο ζήτημα: όταν η πολιτική κουβέντα περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από το ποιος προηγείται, το πρόγραμμα περνά σε δεύτερη μοίρα. Η πιθανότητα εκλογικής επιτυχίας δεν απαντά στο πώς θα αντιμετωπιστεί ένα πρόβλημα ούτε στο αν μια πρόταση είναι εφαρμόσιμη.
Αποχή, συμμετοχή και η διαφωνία για την ηλεκτρονική ψήφο
Στο θέμα της εκλογικής συμμετοχής οι δύο συνομιλητές διαφωνούν καθαρά. Ο Φώτης Γιοβανόπουλος αντιμετωπίζει την αποχή ως τρόπο απόρριψης του υπάρχοντος πολιτικού πλαισίου. Ο Terry Hatziieremias αντιτείνει ότι υπάρχουν επιλογές πέρα από τα κυρίαρχα κόμματα και αμφισβητεί αν η απομάκρυνση από την κάλπη οδηγεί στην επιθυμητή αλλαγή.
Η διαφορά αφορά τον μηχανισμό με τον οποίο η δυσαρέσκεια μπορεί να αποκτήσει πολιτικό αποτέλεσμα. Η αποχή εκφράζει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθρώπους. Η ψήφος σε μια εναλλακτική πρόταση, από την άλλη, χρειάζεται και αυτή αξιολόγηση του περιεχομένου και της αξιοπιστίας της. Καμία από τις δύο επιλογές δεν απαλλάσσει τον πολίτη από την ευθύνη να εξετάσει τι μπορεί πράγματι να πετύχει.
Η πρόταση του καλεσμένου προχωρά σε βαθύτερη αλλαγή των θεσμών, με συντακτική διαδικασία και μεγαλύτερη άμεση συμμετοχή. Εδώ εμφανίζεται μια δύσκολη αντίρρηση: πώς θα ληφθούν καλύτερες συλλογικές αποφάσεις από ένα εκλογικό σώμα που προηγουμένως περιγράφηκε ως εγκλωβισμένο στον οπαδισμό; Η απάντησή του είναι ότι η ευθύνη και η ουσιαστική συμμετοχή μπορούν να καλλιεργήσουν διαφορετική πολιτική συμπεριφορά.
Αυτή είναι πρόταση θεσμικού μετασχηματισμού. Η ισχύουσα διαδικασία αναθεώρησης περιγράφεται στο άρθρο 110 του Συντάγματος και δεν ταυτίζεται με το μοντέλο που προτείνεται στη συζήτηση.
Το παράδειγμα ενός οδικού έργου βοηθά να φανεί τι θα μπορούσε να σημαίνει πιο ουσιαστική συμμετοχή: δημόσια παρουσίαση εναλλακτικών λύσεων, του κόστους και των συνεπειών τους, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν πάνω σε τι αποφασίζουν. Η απλή ερώτηση αν κάποιος θέλει καλύτερους δρόμους αφήνει έξω τις πραγματικές επιλογές και τις θυσίες που απαιτούν.
Η ηλεκτρονική ψηφοφορία προτείνεται ως εργαλείο για συχνότερη συμμετοχή. Ο Φώτης Γιοβανόπουλος περιγράφει ένα κλειστό δίκτυο με ταυτοποίηση και ανοικτό κώδικα. Ο Terry Hatziieremias διατηρεί επιφυλάξεις για την ακεραιότητα της διαδικασίας και τη δυνατότητα ελέγχου του αποτελέσματος.
Ένα κλειστό δίκτυο ή ο δημόσια διαθέσιμος κώδικας δεν αποτελούν από μόνα τους εγγύηση. Η ασφάλεια αφορά επίσης τις συσκευές, την πρόσβαση, τη μυστικότητα και την επαλήθευση της καταμέτρησης. Οι αρχές ελέγχου εκλογικών συστημάτων που περιγράφει η αμερικανική Επιτροπή Εκλογικής Βοήθειας περιλαμβάνουν δοκιμές, φυσική προστασία, ελέγχους και τεκμηριωμένη διαχείριση του εκλογικού υλικού. Η συζήτηση για την τεχνολογία χρειάζεται να φτάνει μέχρι αυτά τα πρακτικά ερωτήματα.
ΦΠΑ, φορολογική δικαιοσύνη και το κόστος των διοδίων
Η φορολογία φέρνει τη συζήτηση στην καθημερινότητα. Ένας φόρος στην κατανάλωση μπορεί να έχει τον ίδιο συντελεστή για όλους, αλλά η επιβάρυνσή του καταλαμβάνει διαφορετικό μέρος του εισοδήματος κάθε νοικοκυριού. Όταν μεγάλο μέρος ενός χαμηλού εισοδήματος δαπανάται για βασικές ανάγκες, τα περιθώρια αποφυγής ή περιορισμού αυτής της δαπάνης είναι μικρά.
Το παράδειγμα είναι ένας άνθρωπος που έχει ήδη πληρώσει φόρο εισοδήματος και στη συνέχεια επιβαρύνεται ξανά όταν ξοδεύει τα χρήματά του. Η κριτική αφορά τη συνολική πίεση και το αν η κατανομή των βαρών ανταποκρίνεται στις πραγματικές οικονομικές δυνατότητες.
Το άρθρο 4 παράγραφος 5 του Συντάγματος συνδέει τη συμμετοχή στα δημόσια βάρη με τις δυνάμεις κάθε πολίτη. Αυτό δίνει ουσιαστικό περιεχόμενο στη συζήτηση για τη φορολογική δικαιοσύνη. Δεν τεκμηριώνει όμως τον απόλυτο ισχυρισμό ότι όλοι οι έμμεσοι φόροι είναι αυτομάτως αντισυνταγματικοί.
Το άρθρο 78 αναφέρεται ρητά και σε δαπάνες ή συναλλαγές ως αντικείμενα φορολογίας που καθορίζονται με νόμο. Αντίστοιχα, η ΑΑΔΕ έχει συσταθεί με τον νόμο 4389/2016. Η πολιτική κριτική στη φορολογική διοίκηση ή σε έναν φόρο δεν καταργεί από μόνη της μια φορολογική υποχρέωση.
Στα διόδια, το ερώτημα μεταφέρεται στη σχέση δημόσιας χρηματοδότησης και ιδιωτικής εκμετάλλευσης. Όταν ένας δρόμος έχει χρηματοδοτηθεί με δημόσιους πόρους, ο χρήστης δικαιολογημένα θέλει να γνωρίζει τι καλύπτει η επόμενη χρέωση: συντήρηση, λειτουργία, νέα έργα ή άλλες συμβατικές υποχρεώσεις; Χρειάζεται επίσης να μπορεί να ελέγξει αν οι υπηρεσίες που προβλέπονται παρέχονται.
Στην περίπτωση της Εγνατίας, η διάκριση ανάμεσα στην ιδιοκτησία και στην παραχώρηση έχει σημασία. Η επίσημη ανακοίνωση για τη σύμβαση περιγράφει παραχώρηση χρήσης και εκμετάλλευσης για 35 χρόνια, με σχετικές υποχρεώσεις. Η λέξη «πούλησαν» δεν περιγράφει με ακρίβεια από μόνη της αυτή τη σχέση.
Ο Φώτης Γιοβανόπουλος περιγράφει προσωπικές συγκρούσεις γύρω από την πληρωμή διοδίων. Η έκβαση που αναφέρει σε έναν σταθμό δεν αποδεικνύει γενικό δικαίωμα δωρεάν διέλευσης ούτε ότι έχει διαγραφεί κάθε σχετική απαίτηση. Το ευρύτερο ζήτημα παραμένει ο έλεγχος της σύμβασης, της τιμολόγησης και της ανταπόδοσης προς όσους πληρώνουν.
Το πραγματικό κόστος της άρνησης πληρωμής
Προς το τέλος, ο Terry Hatziieremias θέτει την πιο πρακτική ένσταση. Κάποιος που δυσκολεύεται οικονομικά μπορεί να ακούσει την προτροπή να μην πληρώνει ως άμεση λύση. Μπορεί όμως να μην έχει ούτε την ενημέρωση ούτε τους πόρους για τη σύγκρουση που θα ακολουθήσει.
Ο Φώτης Γιοβανόπουλος αναγνωρίζει ότι η δική του στάση συνδέεται με δικαστικές διαμάχες, δικηγόρους και έξοδα. Αναφέρει επίσης ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν καταδικαστεί. Περιγράφει επομένως μια επιλογή μακρόχρονης αντιπαράθεσης, με προσωπικό κόστος. Όποιος την εξετάζει χρειάζεται να γνωρίζει και αυτό το μέρος της, ιδιαίτερα όταν ήδη δυσκολεύεται να καλύψει τις υποχρεώσεις του.
Η αμφισβήτηση μιας χρέωσης απαιτεί να εξεταστεί η συγκεκριμένη πράξη και η νόμιμη δυνατότητα αντίδρασης. Ποιος την εξέδωσε; Σε ποια διάταξη στηρίζεται; Υπάρχει αιτιολογία; Ποια διαδικασία και ποια προθεσμία ισχύουν; Αυτά είναι ερωτήματα που χρειάζονται έλεγχο των εγγράφων και κατάλληλη νομική ή φοροτεχνική υποστήριξη, πριν ληφθεί μια απόφαση με προσωπικές συνέπειες.
Ούτε η επίκληση του άρθρου 120 του Συντάγματος συνιστά γενική απαλλαγή από τους νόμους ή τους φόρους. Η διάταξη για την αντίσταση αφορά την κατάλυση του Συντάγματος με τη βία. Δεν μπορεί να απομονώνεται από αυτή την προϋπόθεση και να χρησιμοποιείται ως αυτόματη απάντηση σε κάθε διαφωνία με τη διοίκηση.
Η ενεργή στάση που διατρέχει τη συζήτηση μπορεί να αρχίσει από πιο συγκεκριμένες απαιτήσεις: πρόσβαση στα έγγραφα, γραπτές απαντήσεις, έλεγχο των συμβάσεων και τεκμηρίωση των καταγγελιών. Και όταν μια υπόθεση αφορά πρόσωπα ή πολιτικές επιλογές που ο πολίτης υποστηρίζει, χρειάζεται η ίδια επιμονή. Εκεί φαίνεται αν ο έλεγχος της εξουσίας έχει γίνει συνήθεια ή αν ενεργοποιείται μόνο όταν κυβερνούν οι άλλοι.
